Раніцай даведаўся аб смерці З. Нагродскага. Памёр надзвычай цікавы чалавек, адзін з апошніх прадстаўнікоў таго пакалення, пра якое мы сёння знаем толькі з літаратуры. Апошні раз, калі я быў у яго з Путрамантам, ён расказваў аб сваёй дружбе з Ф. Багушэвічам, вершы якога часта ён, апрануўшыся ў мужыцкі ўбор, дэкламаваў на вечарынках. Паказваў нам здымкі Багушэвіча, лісты і рукапісы нікому не вядомых твораў паэта, якія захаваліся ў яго архіве. Нагродскі, здаецца, і сам калісьці пісаў вершы па-беларуску. Успамінаў, як ён памагаў выдаць у Кракаве "Дудку" Ф. Багушэвіча, як ён перапраўляў яго кнігі цераз граніцу ў Вільню, потым – пра "Нашу долю" і "Нашу ніву"… пра многіх пісьменнікаў і палітычных дзеячаў, з якімі сустракаўся і працаваў разам. Я зараз не магу сабе дараваць, што адразу, прыйшоўшы дамоў, не запісаў яго гутаркі. Мне тады здавалася, што ён не так цяжкахворы, што мне яшчэ ўдасца яго пабачыць, пачуць працяг яго цікавых успамінаў, якія раптам назаўсёды абарваліся. Няўжо ніхто з беларусаў ніколі не пацікавіўся яго перапіскай, альбомамі, рукапісамі? Адышоў з гэтага свету З. Нагродскі, забраўшы з сабою шмат старонак з біяграфій многіх выдатных людзей і з гісторыі польска-беларускіх узаемасувязей, якія, не знаю, ці ўдасца калі хоць часткова запоўніць нават самым удумлівым і працавітым нашым даследчыкам літаратуры.
29/III
Выпадкова гэтымі днямі трапіў на даклад "Спадара" – Янкі Станкевіча. Чалавек гэты з немалымі ведамі, зайздроснай энергіяй і напорыстасцю, але сляпы ад нянавісці да ўсяго савецкага і як філолаг да таго глухі, што зусім не адчувае жывой беларускай мовы. Калі б дазволілі яму яе зрэфарміраваць па яго рэцэпту, пачалося б сапраўднае стаўпатварэнне і мы перасталі б адзін другога разумець.
Шукаў слядоў свайго старога аднакашніка А. Бародзіча. Быў у яго знаёмых на Літарацкім завулку. Трэба будзе распытаць іншых маіх радашкоўскіх сяброў, можа, яны што знаюць пра яго.
Пасля спрэчак у Студэнцкім саюзе я зразумеў, колькім розным трагладытам з "Беларускага фронту" ды з іншых фашысцкіх падваротняў мы перашкаджаем мірна пераварваць ежу і спакойна жыць. Чамусьці ў студэнцкім асяроддзі адчуваецца нейкая апатыя. Некаторыя ў нас, як пісаў А. Жыд у сваіх "Картках дзённіка", асмельваюцца думаць толькі ціха…
Пазычыў у бібліятэцы "Літаратурны Львоў", "Скамандр", "Мархолту" і "Аколіцу паэтаў", "Запіскі" Б. Ліманоўскага. Нідзе не магу знайсці "Лютні Пушкіна", каб пазнаёміцца з тувімаўскім майстэрствам перакладу. Ёсць творы – да іх належыць і "Новая зямля" Я. Коласа, – якія ў самых найлепшых перакладах ніколі не будуць гучаць так, як у арыгінале. Відаць, ёсць нейкая няўлоўная таямніца, што крыецца ў самым сэрцы мовы кожнага народа.
Прыйшло пісьмо ад М. Васілька, напісанае чоткім почыркам, якім калісьці пісалі валасныя ды губернскія пісары. Абяцае прыслаць новыя вершы для "Беларускага летапісу". Шмат у яго творах чуллівасці, у пісьмах – сентыментальнасці, у гутарцы – чорных і белых фарб, быццам не існуе іншых адценняў у адлюстраванні жыцця. Просіць прыслаць яму адрас С. Шэмплоўскай. Відаць, нейкая судовая ці турэмная справа. Сёння ж пасылаю (Варшава, вул. Смольная, 7). Не помню толькі нумара яе кватэры.
3/IV
З дому прыйшла звестка аб смерці маёй бабкі Ульяны. Памерла на саракі. Ёй, здаецца, было ўжо каля 80 год. Відаць, і сама яна дакладна не знала, калі нарадзілася, бо ніякіх метрык ці дакументаў ніколі ў яе не было. Вось і не стала чалавека на зямлі – простага, сціплага, працавітага і цягавітага. Вечна яна за ўсіх непакоілася. Шкада, што пра такіх людзей не паведамляюць ні газеты, ні радыё, быццам нічога вартага ўвагі не здарылася на свеце. Калі я прыязджаў дамоў, яна заўсёды мяне прасіла то зрабіць ёй мёнту і крук мяшаць кісель у печы, то звязаць памяло, то звіць шнурок для яе калаўрота… Колькі яна за свой век наткала палоцен, нажала снапоў, намалола хлеба ў жорнах, назбірала розных гаючых зёлак, грыбоў, ягад… I, як магла, лагодзіла ўсе сваркі, берагла цяпло сям’і, пачуццё сям’і, каб, як вугалле ў пяколку, яно ніколі не згасла.
Недзе на дрывотні зараз распускаецца пасаджаная ёю вярба.
Хацеў перагледзець "Жагары" (1931–1934) з творамі Загурскага, Мілаша, Буйніцкага, Путраманта, Рымкевіча, Маслінскага… Але нічога ў галаву не лезла. Можа, пайсці паблукаць па вуліцах, акунуцца каля Галяў у шумлівы рыначны натоўп ці пайсці на ўзбярэжжа Віллі, паслухаць, як шумяць яе веснія воды. Учора быў у Закрэце. Якая там цяпер прыгажосць! Відаць, вечна будуць людзі захапляцца прыродай, адкрываючы ў ёй усё новае і новае хараство.
Сярод нашых снобаў бытуе тэорыя двух гатункаў мастацтва: адно – для іх, другое, "ніжэйшае", – для іншых. Толькі гэта "для іншых" заўсёды аказвалася чартоўскі жывучым і найбольш даўгавечным.
Так і не выбраўся ў горад. Прыйшоў Хвёдар Д., які адседзеў два гады ў Каранове, як казаў, "за сваю шапку". Падчас сходу гуртка ТБШ наляцела паліцыя. Каб даць магчымасць уратавацца некаторым таварышам ад арышту, ён запусціў сваей шапкай у лямпу.