Прачытаў дзве, нашумеўшыя ў свой час, паэмы: А. Радзевіча "Беларусь" і У. Жылкі "Уяўленне". Іх мне вельмі хваліў В. Г-ыч, лічачы іх пераломнымі ў нашай літаратуры, паэмамі з глыбокім філасофскім падтэкстам. Відаць, кожны ўспрымае найбольш блізкія і сугучныя яму песні, творы мастацтва. Мяне ж гэты, спознены на нашым грунце, сімвалізм не захапіў. Відаць, я з ім размінуўся, калі ішоў за плугам і кожную грудку зямлі, кожны камень яе адчуваў сваімі босымі нагамі. Ну, а ў камеру, калі сядзеў, праз заслон вартавых дайсці да мяне ён не мог. Накідваю новы верш:
Аловак адабралі –
Пішу скупым промнем сонца,
што прабіўся праз краты;
Паперы няма –
Пішу на стаптаным паліцэйскімі ботамі,
Акрываўленым лісце сваёй памяці;
Маркі няма –
Наклейваю на грыпс
Надзею сваю на сустрэчу з табой.
Ты атрымаеш маю песню
Ад старога катаржніка,
Майго таварыша,
Які сёння выходзіць на волю.
Ён мог бы вынесці адгэтуль – з пекла –
Шмат прывітанняў бацькам, жонкам, дзецям.
Але, па рашэнню Партыі,
Ён вынесе маю песню.
Не трымай яе доўга ў сваіх далонях.
Пусці. Хай ляціць.
Яна мусіць прынесці галінку вясны.
Пакуль што ў нас большай папулярнасцю, лктворы, карыстаюцца розныя літаратурныя і эстэтычныя праграмы і маніфесты. Амаль кожны друкаваны орган пачынае з іх сваё жыццё.
Не заўважыў, калі захварэў на хваробу, вядомую золаташукальнікам. Толькі я шукаю новых тэм, яшчэ не сцёртых ад частага ўжывання новых слоў, рыфмаў, метафар, параўнанняў. Зараз цяжка прадбачыць, што застанецца ад нашых ранейшых твораў. Адно ясна – ім пагражае інфляцыя.
Каля "Бара Акацімскага" ледзь не напароўся на X. Іляшэвіча і А. Бартуля – не так даўно яшчэ двух славутых паэтаў. Першы, стаўшы ценем Р. Астроўскага, п’е, спыніўшыся на нейкім раздарожжы паэзіі і непаэзіі, піша свае анемічныя, выхалашчаныя вершы; другі, як яго вусаты патрон, які, даехаўшы ў свой час на трамваі да прыпынку "Незалежнасць", развітаўся з сацыялізмам, дабраўшыся да панскага карыта, развітаўся са сваім былым радыкалізмам і вершамі і зараз памагае пракурору пісаць акты абвінавачання супраць нас. Помню, у 1930 г. мяне з імі пазнаёміла сястра Лю – Зося. А. Бартуль тады, здаецца, адзначаў пяцігоддзе сваёй літаратурнай дзейнасці.
– А вы знаеце, што гэты жэўжык піша вершы?
– Ну?! – здзівіліся барды. – Можа, ён што нам прачытае?
Гэта было сказана для прыліку. Прыйшлі яшчэ нейкія студэнты, і я непрыкметна вышмыгнуў у суседні пакой.
Другая сустрэча была праз некалькі год, калі мяне ў наручніках прывезлі з Глыбокага ў Віленскі акружны суд і прывялі на допыт да следчага, у пакоі якога я неспадзявана ўбачыў А. Бартуля. Ён увесь час, пакуль мяне дапытвалі, сядзеў за сталом, апусціўшы галаву, не адрываючы вачэй ад нейкіх папер.
I вось – трэцяя сустрэча з памочнікам следчага. Добра, што не заўважылі мяне. Я спыніўся каля вітрыны кніжнага магазіна, у якой, быццам у люстры, бачыў, як яны перайшлі на другую старану вуліцы. Ля старой камяніцы, дзе, здаецца, мясцілася калісьці славутая друкарня Мамонічаў, стаяла некалькі рамізнікаў. Удвух яны, уваліўшыся ў сані, паехалі ў бок Нямецкай вуліцы. Можа, куды зноў піць.
Неяк хутка прывык я да Вільні. Можа, таму, што вуліцы акраін, дзе я туляюся, мала чым адрозніваюцца ад вясковых. Летам тут можна сустрэць коней, кароў, коз, пачуць, як галосна пераклікаюцца пеўні, восенню гэтыя вуліцы пахнуць сенам, гароднінай, садавінай, зімой – бярозавым ды сасновым дымам з комінаў, а вясной – верхаводкай, капяжамі, балотам. Ды і неба тут не заслонена ніякімі камяніцамі. Здалёк відаць, якія набліжаюцца хмары, навальніцы, як ідуць змены года.
Тут нават калі хто ідзе па нейкіх справах на Завальную, Вялікую, Нямецкую, Міцкевіча ці іншыя цэнтральныя вуліцы, лічыцца, што ён ідзе ў горад. А галоўнае – горад гэты, хоць на шмат кіламетраў расцягнуўся ўздоўж Віліі, падуладны маім нарам. Я яго магу некалькі раз прайсці ўдоўж і ўпоперак, з поўначы на поўдзень, з усходу на захад.
Пытаўся ў Трахіма пра Юзафа, якому калісьці з "Праломам" быў перададзены цзлы жмут вершаў Я. Гароха і маіх. Некаторыя з іх былі надрукаваны – аб чым я даведаўся на судзе – у "Хрэстаматыі", выдадзенай у Мінску. Але рэшта, відаць, недзе загінула. На Чыгуначнай вуліцы – каляровыя рэкламныя плакаты: "Вэдэль", "Гэрбэо", "Магі", "Салялі".
Каб забыць, што сёння нічога не еў, трэба пісаць. Голад у мяне чамусьці асацыіруецца з творчасцю, а творчасць – з голадам. Можа, таму, што яны да мяне прыйшлі разам.
19/II
Чытаю вершы польскіх футурыстаў, якія збіраліся выкінуць на сметнік усіх класікаў і лічылі тэлеграфічны апарат Морзе найбольшым творам мастацтва. "Калі прыйшоў Ясенскі, беззваротна памерлі Татмаер і Стаф"… Гэтым нігілістычным грыпам перахварэлі амаль усе старэйшыя еўрапейскія літаратуры, за выняткам такіх маладых, як наша, занятая сваімі нявырашанымі жыццёвымі праблемамі.