На вуліцах чамусьці не гарэлі і так рэдкія на прадмесці ліхтары. Ледзь выбраўся з цёмнай і заблытанай Цмянтарнай вуліцы на вузкі, перакінуты цераз чыгунку прахадны мост, дзе было крыху святлей. Я спыніўся на хвіліну. Пада мной паблісквалі рэйкі. Яны, здаецца, разрэзалі горад на дзве часткі: патануўшы ў імгле Новы Свет і больш асветленыя прывакзальныя кварталы. Жыццё з кожным днём ускладняецца. Драматызм яго значна большы, як шэкспіраўскі, бо на арэне гісторыі вырашаецца не лёс адзінак, не паасобных герояў, а цэлых народаў.
Цені, што заміналі, паліў на барыкадным агні,
Пераплываў праз марскія бурлівыя воды,
Прарываўся праз джунглі сляпых забабонаў, хлусні,
Крышыў свае краты, каб стрэцца з табою, свабода.
Я доўга шукаў работы, якой бы хапіла мне на 1000 год. Пакуль што такой для мяне з’яўляецца паэзія: скончыў песню – другая грукае ў сэрца. Праўда, работа гэта аказалася болыы складанай, як я думаў раней.
Залежнасць мастака нават ад самога творцы не можа быць пацяшаючай і натхняючай. Стараюся пазбегнуць таннай патэтыкі, позы, хоць рэдка калі мне ўдаецца быць натуральным, як лінія небасхілу. Апошнія дні часта прыходзіцца браць удзел у розных дыспутах і спрэчках з нашымі ідэйнымі праціўнікамі, хоць усё больш і больш пераконваюся, што мае выступленні не варты і аднаго верша, які мог бы я за гэты час напісаць.
Якія пайшлі бясконцыя зімы!
Зайшоў Р. Перадаў прывітанне ад К. В. Мацконіса, з якім мы ў 1932 годзе разам сядзелі на Лукішках. Узяўся за Арыёста.
Як часта ў людзей, якія жывуць у цемені, нараджаюцца вобразы сонечныя, пра волатаў – пішуць слабыя, пра каханне – тыя, што яго не зведалі. Зразумела, гэта – не аксіёма, але не аксіёма і тое, што, каб пра нешта напісаць, абавязкова трэба перажыць.
Учора запісаў словы нейкага дзядзькі, які прадаваў дровы на навагрудскім рынку: "Што ты з яго возьмеш, калі ён толькі багаты смеласцю…". А гэта сапраўды немалое багацце!
25/II
На пару тыдняў прыехаў у сваю Пількаўшчыну. Днём – у лесе з бацькам пілуем на дровы ўсякае гніллё, буралом, сухастой; вечарам – пішу. Першыя дні лес быў такі аснежаны, што і падступіцца да яго было цяжка, ды і шкада было ўрывацца з сякерай у яго цішыню. Ад малейшага стуку, подыху ветру на нас абрушваліся цэлыя лавіны снегу. Я расклаў быў агонь, але і яго засыпала. Каб не змёрз наш полудзень, мы закапалі торбу ў снег. Як смык, звініць і звініць наша піла. Перш мне здавалася, што звон яе – аднастайны. Але потым я пачаў адрозніваць яго адценні. Іначай спявала наша піла, уразаючыся ў асіну, іначай – у сасну, іначай – у настылую ардзель, скручаныя жылы чачоткі ці стрыжняватую, сукаватую, быццам кавальскімі цвікамі збітую елку.
Сёння ў поўдзень прыйшоў памагаць дзед. Успомніў, як ён тут, дзе мы зараз пілуем, аднойчы ўдарыў па ваўку, толькі шрот быў драбнаваты, і той не злёг. Агулам найлепш па ваўку біць збоку, а не наўпрост, бо ён можа скочыць на чалавека.
Мы пілуем. Стары цярэбіць сукі і расказвае:
– Быў такі выпадак у Бушавым бары. Добра, што ў паляўнічага на галаве была баранняя шапка, якая і ўратавала яго.
Усе пількаўшчане гавораць голасна. Іх і ў кірмашным гомане пачуеш. Словы дзеда выразна чуюцца праз шоргат пілы. Вярнуўшыся ў Вільню, і я доўга не магу прывыкнуць да гарадской сцішанай гамонкі, якой толькі можна запоўніць невялічкі пакой, а не поле або гэты лес.
5/ІV
Ураілі з дзедам пайсці ў Дрывасек і спусціць бярозавы сок. Цяпер самы час, пакуль не крануліся мурашкі. Потым не адбаронішся ад іх: будуць лезці да соку, а напіўшыся, як п’яныя, тапіцца ў ім. Над выганам кружаць-плаваюць конюхі. Відаць, недзе блізка гняздуюць. I яны, покуль прачнуцца муравейнікі, стараюцца вывесці сваіх пісклят. Мы спыніліся каля трох разгалістых бяроз. Зачасалі. Покуль забівалі латак, буйнымі кроплямі пачаў выступаць сок, а потым – тонкай сярэбранай ніткай паліўся ў прынесеныя намі лёгкія, як папяровыя, асінавыя начовачкі. Стары пайшоў да дарогі, дзе, чуваць было, нехта панукваў на каня, а я прысеў на вывараці, чакаючы, калі на дне начовак збярэцца пару глыткоў хмельнага і асвяжаючага веснавога напою.
Над лесам, некуды спяшаючыся, плылі аблокі. Я глядзеў на іх. Прабаваў кіраваць імі. Некаторыя нават былі паслухмяныя маёй волі: злучаліся ў фантастычныя кшталты, мянялі свой колер.
Вярнуўся дзед з навіной: паехалі купцы з-пад Крывіч. Пыталіся дарогі да Мікалая. Чулі, што ён прадае сенажаць.
– Можа, напісаць Фадзею ў Аргенціну, каб падаслаў грошай, ды прыкупіць і нам пару дзесяцін? – разважае стары ўслых.
– А што гэта табе дасць, дзед? – асцярожна я стараюся падважыць яго сляпую, спрадвечную прагу да зямлі. – Ад таго, што прыдбаеш яшчэ больш карчоў ды балота, нікому не палягчэе. У цябе, як у руплівага гаспадара, хапае такой катаржнай працы, што нават дзеці твае, ратуючыся ад яе, паўцякалі з дому.