У мінулую нядзелю зайшоў на магільнік Роса. Гэта – адзін з самых маляўнічых закуткаў, поўны зелені і цішыні. Праўда, цесната тут несусветная: магіла – на магіле, крыж – на крыжы. У святочныя дні тут шмат прыходзіць наведвальнікаў, якія аглядаюць магілкі, упрыгожваюць кветкамі. Самыя самотныя на магільніку – магілы славутых. Ад іх велічных помнікаў вее забыццём і адзіноцтвам. Аб іх успамінаюць толькі ў юбілейныя дні.
Каля універсітэта сустрэў У. Барысевіча. Я збіраўся, але так і не ўдалося наведаць Путраманта. Барысевіч правёў мяне аж да вуліцы Добрай, а сам пайшоў да некага са сваіх сяброў, якія жылі побач.
У бібліятэцы на пару дзён пазычыў "Запіскі беспрацоўных", узнагароджаныя прэміяй газеты "Вядомосці літэрацке". Ад Казіка Петрусевіча даведаўся, што ў канцлагер "Бяроза" сасланы А. Гаўрылюк і Л. Пастарнак.
Сёння вёў перагаворы з друкарамі аб выданні зборнікаў нашых маладых паэтаў. Толькі дорага ўсе яны заломваюць, асабліва – у "Друкарні краёвай". Праўда, выданні апошняй – адны з лепшых у Вільні. Агулам, адчуваецца, што ніхто не хоча звязвацца з нашымі беларускімі выданнямі – клапатлівымі і палітычна небяспечнымі.
На Вастрабрамскай, каля гасцініцы "Шляхецкая", сустрэў прафесара М. Крыдля. Прывіталіся. Ішоў ён з нейкім цыбатым карпарантам, які, забягаючы наперад, нешта горача яму тлумачыў. Студэнт падобны быў да метадыста Віта, які, помню, часта прыязджаў у Радашковічы і, пасля нудных пропаведзяў, спяваў нам, гімназістам, свае цудоўныя народныя шведскія песні. На супрацьлеглай старане, на другім паверсе белай камяніцы, дзе жыве настаўніца беларускай гімназіі Алёна Сакалова, у расчыненым акне гарэлі нейкія яркія кветкі. Вецер хістаў фіранкі. Чуўся касцельны звон. Потым доўга грукацелі па бруку калёсы ламавікоў, цягнучы ў бок вуліцы Субач цэглу і чарапіцу.
Заглянуў у Беларускі музей. Калісьці М. мне абяцала паказаць вершы паэтаў "Грамады" (Крыгі, Леўчыка, Каранеўскага, Сідаркевіча, Ліхтара…), але ў музеі было шмат наведвальнікаў, і я, яшчэ раз падзівіўшыся на слуцкія паясы, на багацейшую калекцыю старажытных манет і на іншыя экспанаты, пайшоў дамоў. Дома мяне чакала работа: на гэтым тыдні абяцаў К. закончыць пераклад на беларускую мову дзвюх польскіх рэвалюцыйных песень "Народ сярмяжны, народ рабочы" і "Хоць нас усе праклінаюць амбоны" (песня "віціўцаў").
Аж дзіва, як некаторыя, толькі нядаўна запісаныя падзеі становяцца "гістарычнымі". Шкада, што не маю фотаапарата, а час сцірае з памяці такія непаўторныя вобразы, што, напэўна, хутка буду ўсумняцца, што я іх некалі бачыў.
27/VIII
Вясёлая ў нас дзяржава. Ноччу толькі чуваць: "Рэж, лаві, бі!", а днём усе злачынцы ідуць пад Вострую Браму маліцца. У натоўпе, які кленчыў пад вобразам Маткі Боскай, сёння бачыў старога лукішскага дазорцу – аднаго з найгоршых катаў, які, чуу, заўсёды любіць прысутнічаць пры выкананні смяротных прыгавораў. З магазіна дэвацыяналій, што прысуседзіліся да святога месца, каб лепш гандляваць, нейкая бабка вынесла цэлы жмут ружанцаў. Нашто ёй столькі? На вітрыне камісійнага, паміж розных аленевых рагоў і дапатопных гадзіннікаў, выстаўлен дзівосна вытканы з шоўку кітайскі пейзаж. Цана – 120 злотых! Шмат хто затрымліваецца, каб палюбавацца на залітую сонцам даліну, абрамленую снежнымі вяршынямі гор. Гэты мірны пейзаж, падобны да райскага кутка, ніяк не вяжацца з маім уяўленнем аб гэтай далёкай і гаротнай краіне, уяўленнем, якое склалася з розных кінафільмаў і газетных паведамленняў аб няспынных войнах, злачынствах імперыялістычных захопнікаў, аб голадзе, засухах, тайфунах.
Прыгадаліся радкі з верша Эмі Сяо:
…Ты чуў, як памёр Фу Элін,
Як загінулі Ін Фу, маладая Фын Кэн,
Як не дрогнуў з іх ні адзін…
Гэты верш быў надрукаваны ў газеце "Правда" і прысвечаны М. Горкаму. Я яго вывучыў на памяць, бо газету мусіў пакінуць у сяброў у адну з памятных для мяне кастрычніцкіх начэй 1932 года на Даўгінаўскім гасцінцы.
Тым, што я, галодны і хворы, не змёрз тады і дабрыў дадому, абавязан я – гаворачы высокім стылем – паэзіі. Усю дарогу дэкламаваў вершы сваіх любімых паэтаў. I гэтых вершаў хапіла мне да самай Пількаўшчыны.
Нешта ў мяне, як у Швейка, кожная дробязь выклікае ўспаміны, а апошнія выклікаюць розныя асацыяцыі, і я, непрыкметна аддаляючыся ад галоўнай тэмы, забываю аб падзеях дня.
А дзень закончыўся досыць празаічна: атрымаў павестку, якой зноў выклікаў мяне следчы на чарговае дазнанне.
Па шыбах барабаняць шэрыя кроплі дажджу.
28/VIII
Не складваючы паходнага ложка, падсунуў свой стол-табурэтку ды ўзяўся за вершы. Перакладаю "Спеў машыністаў" Б. Ясенскага.
…Прыгожыя, дужыя, чулыя, не нам пад нягодамі
гнуцца.
Месца! Ідзе грамада наша, пралетарыяцкі самум!
Дарогу шапкамі вымасціў узвіхраны крок
рэвалюцыі…
Да чорта цяжка перакладаць, не маючы пад рукамі харошага беларускага слоўніка. А праз адсутнасць слоўнікаў дыялектных проста немагчыма зрабіць нейкі выбар самых лепшых, мілагучных і трапных слоў. Усе мы пішам, карыстаючыся вельмі абмежаванай тэрыторыяй сваёй мовы, і таму, пэўна, так зацягнуўся ў нас працэс стварэння беларускай літаратурнай мовы. Праўда, гэта працэс няспынны…