Ужо некалькі дзён не браўся за вершы. Тапчуся на месцы. То прызямлю сваю паэзію, то ўздымаю на рамантычныя вышыні. А што, каб адкінуць уяўную прыгажосць, прызнаную, апрабаваную аўтарытэтамі ўмоўнасці? Відаць, трэба было б забыць усё, што напластавалася і адклалася ў памяці, – нанава нарадзіцца. А пакуль што воз сваей паэзіі цягну па старой прасёлачнай дарозе, пракладзенай нашымі папярэднікамі, па дарозе, дзе акрамя пылу ды калдобін мала чаго можна сустрэць цікавага. Пошукі новага ў мастацтве не менш небяспечныя, як падарожжы ў невядомае, асабліва ў наш час, калі трэба мінаць не адну Сцылу і Харыбду. Не знаю, ці ўдасца мне калі сфармуляваць свае эстэтычныя тэзісы і прыбіць іх да лукішскіх сцен ці да муроў нейкага Вітэмбергскага сабора, які я яшчэ толькі пачаў будаваць.
Атрымаў павестку з’явіцца да следчага на допыт. Каб можна было памяняць сваю памяць на памяць вар’ята – было б лягчэй. У галаву лезуць розныя тэмы: пра голад, пра архітэктуру Вільні, поўную своеасаблівай і непаўторнай музыкі, а то зусім несамавітыя сюжэты. Т. Буйніцкі расказаў мне цікавы факт пра Сандра, які за шмат год прадбачыў прыход чырвонага Хрыста рускай рэвалюцыі. Ці не ад яго потым прыйшоў гэты Хрыстос да Блока? Запісваю, каб не забыць, словы Марынеці з яго паслання да Мусаліні, пасля бітвы пад Тэмбенам: "Каб кожны набой італьянскі меў сёння вартасць забітага чалавека". Як гэта апалагеты нашай сучаснасці – Гётэль, Кадан – падчас пацыфікацыі Заходняй Беларусі і Украіны не паспелі нешта падобнае згарадзіць?
На мурах турмы, што на Панарскай вуліцы, стражнікі саскаблівалі некім напісаныя народнафрантавыя лозунгі:
"Хто змагаецца супроць вайны – змагаецца супроць фашызму".
"Хто змагаецца супроць…"
– Не затрымлівацца! Прахадзіць! Прахадзіць!
23/ІІ
Настаў сапраўдны голад. Напісаў дамоў, каб што падаслалі. Ніяк не магу знайсці работу. Чуў, што быццам ёсць пасада кантралёра білетаў на катку, але каб і яе атрымаць – трэба мець пратэкцыю ў магістраце. Пачаў чытаць К. Гамсуна, ды разбалелася галава і кнігу мусіў адкласці. Незакончанымі ляжаць на стале вершы пра катаргу шарварачных дарог і пра жыццё "халупнікаў" – пра жыццё самых забітых і бяспраўных рабочых у Польшчы.
Голад. Горшы, як у астрозе. Там, калі і бывае галадоўка, дык галадаем усе разам. Так галадаць весялей. Помню, аднойчы на Лукішках, пасля чарговай галадоўкі, прыйшоў пракурор і пытае ў палітвязня Лагуна з Лужкоў: "Якія маеце просьбы?" А той, згодна з пастановай турэмнага камітэта, адказаў: "Просьбаў не маем, маем пастуляты". А пракурор, бачачы, што перад ім просты вясковы хлопец, пытае: "А што такое – пастуляты?" – "Я вам не буду тлумачыць, – адказаў той, – у нас ёсць агульны прадстаўнік палітвязняў – вы ў яго і пытайцеся…".
Толькі калі выйшаў пракурор, Лагун звярнуўся да нас: "Сапраўды, што такое "пастуляты"?"
Бяда, што я са сваімі "пастулятамі" нават не маю да каго звяртацца. Каб не марнаваць сіл, да мінімуму скараціў свае вандроўкі па Вільні. За апошнюю галодную дэкаду прачытаў каля дваццаці кніг: А. Якімовіча "Вершы", Дудара "Сонечнымі сцежкамі" і "Беларусь бунтарская", Дубоўкі "Сredо", Зарэцкага "Сцежкі-дарожкі", Хурсіка "Першы паўстанак", Чорнага "Срэбра жыцця" і "Апавяданні", Бабарэкі "Апавяданні". Да гэтага яшчэ: А. Васілеўскага, А. Фарэля, Давідова, М. Прэво, Аскара Уайльда. Вось колькі спажыў духоўнай стравы! Можа, і грэх называць гэту дэкаду "галоднай"?
2/IIІ
У віленскай газеце "Слова" змешчана рэцэнзія на маю паэму "Нарач". У рэцэнзіі Ян Мацкевіч піша, што ён перасцерагаў польскі ўрад, калі пісаў у сваёй кнізе "Бунт ройстаў": "…бунт над берагамі возера (Нарач) пяройдзе як факт у гісторыю людзей, якія баранілі свае слушныя правы… і ці легенда рыбацкіх пакаленняў не ўвянчае яго лаўрам эпасу…", і таму дужа быў здзіўлены гэты абшарніцкі зубр, што ён спазніўся са сваім прароцтвам, бо паэма аб нарачанскіх падзеях была ўжо даўно напісана.
На Замкавай заўважыў, што нейкі тып неадступна крочыць за мною. Прыйшлося змяніць маршрут, каб збіць яго са следу. Зайшоў у студэнцкі інтэрнат на Бакшце, потым накіраваўся пад базыльянскія муры, падаўся на Нямецкую – самы шумны праспект яўрэйскіх гандляроў, дзе цябе на кожным кроку затрымліваюць і цягнуць за рукавы:
– Пану патрэбны штаны?
– Я, пане, прашу толькі паглядзець на мой тавар…
– Самыя модныя капелюшы і кашулі!.. Ратуючыся ад свайго анёла-хавальніка і ад назойлівых гандляроў, нырнуў у нейкі ціхі і брудны завулак, які раптам вывеў мяне да яўрэйскага шпіталя, дзе калісьці, у 1932 годзе, адбылося першае рэдакцыйнае пасяджэнне супрацоўнікаў "Часопіса для ўсіх". Тады тут працаваў наш рэдактар – доктар Усевалад Шыран. Мала прывабнага ў гэтых сярэднявечных лабірынтах. Хіба толькі тое, што дакладна не ведаеш, куды цябе можа вывесці той ці іншы завулак, праходны двор ці нейкі лаз, вядомы толькі дзецям, сабакам ды катам.
Дома застаў пісьмо ад Лю. Перапісаў з газеты ў блакнот – можа, калі прыдадуцца – гістарычныя словы пана міністра асветы Скульскага (якое прозвішча!):
"Запэўняю вас, што праз дзесяць год у Польшчы нават са свечкай не знойдзеце ніводнага беларуса…".