– Вернемся, кажаш…
Раптам Сцяпан ажывіўся.
Быццам рой дум разагналі паўстанка гудкі.
– Сына глядзі вось. Спіць? Не будзі!..
Нахіліўся
Сумам вачэй сваіх.
Цягнікі.
Недзе зблудзіўшы ў палёх ярыны ўсхваляванай,
Пераклікаліся гулка басам густым.
Вецер дыміў на валатоўках пясчаных,
I нылі-гудзелі слупоў тэлеграфных драты.
16/ІV
Па дарозе ў сваю Пількаўшчыну спыніўся ў сястры Веры ў Сэрвачах. Прысеўшы ля нейкай вывараці, накідаў верш "Лірнік". Хацеў схадзіць паглядзець магілу паўстанцаў 1863 года, але дарога гразкая, а цераз рэчку перабрацца не было на чым. Усе чоўны зімавалі яшчэ воддаль ад ракі, перавернутыя ўгару днішчамі, ды і рака яшчэ не ўвайшла ў сваё рэчышча. Над затопленымі сенажацямі праносіліся дзікія качкі.
Вечарам за сталом стары Летка расказваў пра сваё жыццё-быццё ў Амерыцы. Потым я пачаў пераглядаць захопленыя з сабою літаратурныя часопісы – польскія, чэшскія і беларускія. I неяк сумна стала. Бедна мы выглядаем у параўнанні з нашымі суседзямі. Нейкая сустрэча за шклянкай чаю двух-трох беларусаў, нейкая вечарынка ці самадзейны спектакль, нейкая малазначная брашура ці зборнічак слабенькіх вершаў – усё гэта адзначаецца ў нашым жабрацкім друку як гістарычная падзея… У літаратуры амаль ніхто не клапоціцца аб форме, хоць абыякавыя адносіны да яе сведчаць і аб несур’ёзных адносінах да любой ідэі – нават самай перадавой.
"Я прачнуўся аднойчы раніцай, – пісаў Байран, – і ўбачыў сябе выдатным". Я ўпэўнены, што некаторыя нашы "выдатныя" некалі прачнуцца раніцай і ўбачаць, якія яны пасрэдныя. А можа, такія людзі ніколі і не прачынаюцца?
7/V
Сачу за развіццём сучаснай польскай і заходняй паэзіі. Хоць цяжка нешта меркаваць аб апошняй па перакладах, але мне здаецца, што нараджаецца
нейкая паэзія – паэзія без радзімы. Баюся, што будучым археолагам і іншым вучоным лягчэй будзе акрэсліць культуру і жыццё народа па старажытных асірыйскіх гліняных таблічках ці егіпецкіх папірусах, як па некаторых сучасных зборніках.
Учора, будучы ў музеі, ад нашага мастака Драздовіча даведаўся, дзе знаходзіцца дом, у якім загінулі віленскія камунары. Сёння знайшоў і здзівіўся: столькі разоў праходзіў міма гэтага трохпавярховага гмаху і не знаў, што на яго цэгле запісаны кулямі слаўныя старонкі новай гісторыі горада.
А Драздовіча сустрэў я ў святочнымл настроі. Ён прызнаўся, што крыху выпіў са сваімі сябрамі. "Сёння, – смяяўся, – атрымаў ганарар за прададзеныя наведвальнікам музея кійкі". Я бачыў адну калекцыю яго кійкоў, упрыгожаных арыгінальнай разьбой гэтага таленавітага дамарослага мастака. Іх вельмі ахвотна купляюць усе наведвальнікі музея, асабліва – замежныя. Падараваў ён мне сваю кнігу "Нябесныя бегі", прысвечаную сваім бацькам. Не знаю, які з яго астраном. Мне здаецца, што ён не праз тэлескоп, а праз бутэльку глядзеў на нябесныя бегі планет. I ўсё ж гэта надзвычай арыгінальны, цікавы і таленавіты чалавек, які ў нашых умовах жыцця сланяецца, не знаходзячы сабе месца. Арыгінальныя яго карціны, напісаныя тушшу, акварэльнымі і маслянымі фарбамі, на гістарычныя і касмічныя тэмs/
Не толькі здзіўляюць сваім новым бачаннем свету, але змушаюць задумацца над тым яшчэ неразгаданым, што акружае чалавека. Зарысоўкі ж яго народных тканін, дываноў, паясоў, зробленыя падчас яго бясконцых вандровак па Заходняй Беларусі і падараваныя музею, – рэдкі скарб, якому некалі і цаны не будзе.
8/V
Прыйшла вестка, што 4/V памёр непахісны змагар за мір – Карл Асецкі. Не стала чалавека, які быў не толькі выдатным публіцыстам і крытыкам, але – самае галоўнае – у нашы часы пагарды быў сумленнем свайго народа. Трэба пайсці ды падштурхнуць нашых дзеячаў, каб у друку адзначылі добрым словам яго памяць.
Знаю, што некаторыя з іх спытаюць: "А ён не быў камуністам?" Хадэкам трэба будзе сказаць, што ён быў больш святы, чым іх Папа рымскі. Ужо трэці дзень хаджу і не магу сустрэцца з Рэгай і Міколам Бурсевічам. Няўжо іх арыштавалі? Пытаўся пра іх у Кастуся, але і ён нічога не ведае. Чуў толькі, што перад святам у горадзе былі правалы…
18/V
Учора позна прыцягнуўся дамоў з Літоўскага таварыства літаратуры і мастацтва, дзе адбыўся вечар, прысвечаны беларускай літаратуры. Нашы літоўскія сябры прадумана і хораша ўсё арганізавалі. Было шмат народу, асабліва моладзі. Вершы чыталіся на беларускай і літоўскай мовах. Пераклады ў большасці былі зроблены А. Жукаўскасам і О. Міцютэ. I хоць я, на жаль, не знаю літоўскай мовы, але некаторыя вершы так прыгожа на ёй гучалі і так іх горача прымалі слухачы, што мне яны здаліся куды лепшымі, чым я іх знаў. 3 Ёнасам Каросасам дамовіліся аб выпуску спецыяльных нумароў часопісаў, прысвечаных літоўскай і беларускай літаратурам. У нас, здаецца, такім нумарам будзе адзін з нумароў часопіса "Калоссе", рэдактар якога – Янка Шутовіч – вельмі горача падтрымаў нашу ідэю. Ды як яму было не падтрымаць, калі Амур сваёй стралой даўно прыгваздзіў яго сэрца да адной харошай дзяўчыны-літвінкі, ад якой ён зараз ні на крок не адступае.
25/V