Пісьмо і цэлы жмут вершаў ад С. Амаль усё – на астрожныя тэмы. Сярод іх асабліва вылучаюцца вершы, вынесеныя ім з Картуз-Бярозы. Але дзе і як іх надрукаваць? Трэба паказаць іх "Кастусю". Можа, ён што параіць. Дакуль пыл музеяў і судовых архіваў будзе напластоўвацца на нашай рэвалюцыйнай паэзіі? А што, калі б выдаць усё гэта – без цэнзурных белых плям – за мяжой? Выдавалі ж такія рэчы раней у Мінску, Празе. Чамусьці ніхто ў нас не цікавіцца нашай рабочай эміграцыяй у Францыі, Бельгіі, Аргенціне, Уругваі…
5/VІ
3 захаду памалу паўзе хмара. Часам успыхваюць маланкі, быццам нехта ўзмахвае ліхтаром, азараючы ёй дарогу. Каля кандзіцерскай Рудніцкага сустрэў інжынера У. Ён працуе ў кіраўніцтве Фонда дапамогі віленскага таварыства прыяцеляў навукі. Чуў, што ён, як і многія з віленскай інтэлігенцыі, належыць да нейкай масонскай ложы. 3 гэтай арганізацыяй звязаны і некаторыя са старэйшых беларускіх санацыйных дзеячаў. Чорт ведае якая блытаніна! Не хапала яшчэ ў віленскім каўчэгу і масонаў. I ў той жа час я ў яго бачыў нямецкія антыфашысцкія газеты "Freihait", "Suddeutsche arbeiter Zaitung". Між іншым віленскае таварыства прыяцеляў навукі за апошнія гады выдала шмат вартых увагі публікацый і кніг па гісторыі і тэорыі літаратуры. У. цікавіўся і маім зборнікам "Пад мачтай".
Яшчэ раз перачытваю свой рукапіс. Правяраю вершы на слых, на колер, на смех. Апошняе – самае цяжкае выпрабаванне. I яго не кожны верш вытрымлівае. Не кожны верш, калі ўзважваю яго на далонях, мае цяжар зямлі, жыцця. Арыгінальнасць і антытрадыцыйнасць, якімі я захапляўся раней, – не ўсемагутныя багі. Лягчэй дабіцца, каб словы мелі бляск дарагога металу, але цяжэй – каб яны мелі яго і вагу, і звон, і вартасць.
Узяўся за пазычаны ў Путраманта зборнік вершаў Пентака "3 вясновых аблокаў". Перад гэтым прачытаў яго цікавую аповесць "Маладосць Яся Кунафала", за якую аўтар атрымаў прэмію Польскай Акадэміі навук. Да таго ж як пазнаёміў мяне Путрамант з Пентакам, я ўяўляў яго чалавекам ад зямлі, больш мужыкаватым, а ён у нечым падобны да Ясеніна – таго чулага лірыка – не "Масквы кабацкай", а лістоў да маці, да сястры, аўтара адной з самых светлых і лірычных паэм – "Анны Снегінай". Пентак прачытаў нам некалькі сваіх вершаў. Чытаў ён у захапленні, у забыцці. Свежай і арыгінальнай здалася мне яго эпіка. У кожным выпадку яму ўдалося знайсці свой шлях – адменны, непадобны да іншых. Я яшчэ не знаю, у чым абаяльнасць яго твораў. Мне, як нявернаму Тамашу, хочацца да кожнага яго радка дакрануцца сваімі пальцамі, адчуць, зразумець. Таму, прыйшоўшы дамоў, яшчэ раз перачытваю некаторыя фрагменты яго паэм. Паэзія – вечназялёнае дрэва. Толькі адны бачаць яго вяршыню, а другія – ніжэйшыя галіны, якія, як у кожнага дрэва, адміраюць і адпадаюць, даючы месца маладым.
У Студэнцкім саюзе Д. пыталася ў мяне: ці знаю я яе суседа Васіля Ражко? Я ніяк нікога не мог успомніць пад гэтым прозвішчам. Яна апісала яго выгляд. Няўжо гэта адзін з маіх старых таварышаў, з якім калісьці мы сустракаліся ў Кальчыцах у занесенай хаце Карлюкоў, куды прыйшоў я і спытаў у гаспадароў: "Ці можна купіць у вас два кілаграмы яблыкаў?" Потым былі бяссонныя ночы ў Пагірах, Тудараве, Вірышчах, Сянежыцкім лесе, Асташыне. Прыезд з літаратурай Шуры, якая захварэла ў хаце Васіля Каляды і ледзь праз сваю хваробу не падвяла нас усіх. Усё ж я рад быў, што яна тады акрамя адозваў прывезла нам каля 500 нумароў другога нумара "Пралому", дзе быў змешчаны адзін з маіх першых твораў. У хаце Карлюкоў, набраўшыся адвагі і не прызнаючыся ў аўтарстве, я чытаў на вечарынцы свае вершы. I так, першае публічнае маё літаратурнае выступленне – каб, як казаў Ю. Тувім, не спрачаліся гісторыкі – адбылося тут, на Навагрудчыне, пры святле цьмянай лямпы, пад аховай нашых камсамольскіх вартавых.
Сёння Я. Шутовіч перадаў мне некалькі фатаграфій: адна – любіцельская – зробленая на казюкаўскім фэсце, дзе мы зняліся са спявачкай А. Чарняўскай, другая – зробленая 13/ІІІ у Зданоўскіх. На апошняй – А. Жукаўскас, П. Каросас, Я. Шутовіч і я. У рэдактара "Калосся" ёсць адна слабасць – увекавечваць на фатаграфіях усе "гістарычныя" сустрэчы. А паколькі здымкі з’яўляюцца адзіным ганарарам, які ён выплачвае за нашы творы, мы і не адмаўляемся, калі ён угаворвае нас зняцца.
20/VІ
Выйшаў з друку мой новы зборнік вершаў "Пад мачтай". Аж не верыцца, што гэты вярблюд прайшоў праз ігольнае вуха цэнзуры. Праўда, у ім няма адкрытых заклікаў да бунту, але трэба быць сляпым, каб не бачыць, што выбуховы зарад паэзіі ў гэтым зборніку лепш спрасаваны і значна большы, чым у "На этапах".
Атрымаў ад I. Кекштаса яго першы зборнік вершаў на літоўскай мове – "Такое жыццё" і ад 0. Міцютэ – кнігу яе лірыкі "Агні на плёсах".
26/VІ