3-за павароту дарогі паказалася нейкая фурманка. Цішыня. Над старой крушняй ля сажалкі мітусяцца пліскі. Напэўна, яны тут гняздуюць над гэтымі абкуранымі вятрамі, пасівелымі ад часу валунамі. Маруднай хадой цягнецца ранак. Як жораў, ківаецца над студняй асвер. Над страхой Мікалаевай хаты – парасон дыму. Відаць, паляць нейкімі стрыжнямі або асмалкамі. Неба, здаецца, згубіла сваю вышыню і ніжэй апусцілася на зямлю. Прыпомніліся радкі I. Буніна: "А калі ўжо зводы неба блізка…". Хіба на змену пагоды так душна, і каровы, панакрываўшы свае крыжы хвастамі, ляніва плятуцца ў Дрывасек.
Узабраўшыся на прыстаўлены да тыну аполак, на ўсю Шлькаўшчыну галёкае стары чорны певень, якога ўчора так напалохаў, а можа, і "пагладзіў" каршун, што ён цэлы дзень праседзеў у каноплях.
Быў Макар Хацяновіч. Нагрузіў я яго прывезенай з Вільні літаратурай. Расказаў ён пра сваю гутарку з войтам, які скардзіўся, што разагітаваныя камуністамі сяляне не выходзяць на шарварачныя работы. Крывіцкі ксёндз і той зняверыўся ў сваіх парафіянах, якія перастаюць хадзіць у касцёл і чытаюць падпольныя лістоўкі. У адной са сваіх нядзельных пропаведзяў пагражаў вялебны, што бог, узлаваўшыся, некалі прасее на вялікім рэшаце гэту зямлю і аддзеліць дабро ад зла, праведнікаў ад грэшнікаў…
Ратуючыся ад аваднёў, прыскакаў з пашы Лысы. 3 карыта, з якога паілі скаціну, пчолы прагна п’юць ваду. Аж звон стаіць над студняй, над дварышчам.
Перапісваю са старой запісной кніжкі: "Адно дрэва – не лес, адзін чалавек – не народ". Словы дзядзькі Лявона Банькоўскага, які падвозіў мяне да Порплішча (1932).
"Ой, маці, маці, не журыся ты намі,
Падрастуць крылы – паразлятаемся самі".
(Запісаў ад цёткі Полі ў Азерцах, вясна, 1933 г.)
"Усё там знішчылі?" – "Усё, акрамя нянавісці да нас".
(Словы пацыфікатараў Асташына, якія чуў С., лістапад, 1932 г.)
9/VІІ
Сягоння свята ў маёй
Каханай – дваццаць вёсен ёй.
Таму з усёй зямлі Саветаў
Прыйшлі злажыць свае дары
Заводаў, ніў гаспадары,
I музыканты, і паэты.
Адзін – падараваў клінок,
Другі – сталёвага каня,
А трэці – бочак сто віна,
3 калосся залаты вянок.
Усіх, як маладосць, вясна,
3 усмешкай радаснай яна
За стол прыветліва прасіла.
– А ты,– спыталася ў мяне,–
Далёкі зарубежны госць –
Маўчыш, задумаўся чаго?
Замала полымя ў віне?
Гэты верш я пісаў да дваццацігоддзя БССР, але ён мне не ўдаўся, і я яго пакінуў незакончаным. Некалі вярнуся да гэтай тэмы, бо ў апошняй страфе ёсць адзін цікавы ход, які можна, як у шахматнай партыі, бліскуча выкарыстаць. Я яго яшчэ не зусім выразна бачу, але бачу. Мяне не непакоіць тое, што гэтую тэму пісалі іншыя. Важна напісаць па-свойму. I ўсё ж цяжка адарвацца ад старога і пісаць не так, як пісалі раней і як сам пісаў. Часамі думаю: можа, не зусім справядліва мы наракаем на наш час, бо заўсёды можна выбраць, хай сабе і цяжкі, але пачэсны шлях у жыцці.
15/VII
Па кладках, правальваючыся па пояс у балота, з бацькам ледзь дабраліся да свае пунькі ў Нявераўскім. Раніца сцюдзёная і такая росная, быццам толькі што яе акрапіў буйны дождж. Прыйшлося раскласці агонь, каб крыху абагрэцца. Потым пракасілі сцежку, каб не таптаць травы, а там – пайшлі класці пакосы ўздоўж Езупавай мяжы. Праўда, у нявераўскіх пакосах цяжка разабрацца, бо тут столькі курганоў, што, каб чыста выкасіць, касой прыходзіцца вырабляць сапраўдныя цыркавыя выкрутасы. Але трава – духмяная, лугавая, едкая. Некалі тут быў велізарны лес. А зараз дажываюць свій век пні-веліканы, аброслыя розным атожылкам, маліннікам, касцянікай, смародзінай. На высокай вершаліне елкі гудуць дзікія галубы. Пачуўшы блізкі звон касы, узняліся і недзе зашыліся ў гушчары алешніку. Дзён сем-дзесяць будзем касіць у Нявераўскім. У абед дзед прынёс нам падсілкаванне. На Дуброве, казаў, сустрэў сваткаўскіх паліцэйскіх, якія на Высокім Востраве высачылі нечы самагонны апарат. Арыштаваць нікога з самагоншчыкаў не ўдалося. Паўцякалі. Толькі забралі ўсе прылады – кацёл, халадзільнік, два цэбры з разведзенай брагай, – якія на кані павезлі ў пастарунак.
19/VII
Накідаў яшчэ адзін фрагмент свае паэмы. Пішацца марудна, цяжка. Ды і пішу толькі пасля захаду сонца, вярнуўшыся з сенажаці, з працы.
"…Салавей, салавей…" –
песня калыша перонам
I вечарам, пашарэлым ад шынялёў салдат,
Захліпваючыся слязамі, пайшлі эшалоны
Чырвонага Крыжа, крывёю заліўшы плакат, –
Маніфест, і людскі муравейнік, і рэйкі.
Ды зноўку пачулася песня. Гармонік яе падтрымаў.
Чапляецца дым паравозны за хусткі, павекі.
Бразгаючы буферамі, крануўся таварны састаў.
– Далека сама? 3 малым у такую дарогу?
Засні. Да мяхоў прытулі галаву.
Вось бандаж натужу і пабаўлю малога.
Як завецца? Сілаш? Без білета ў Маскву?
Са спагадай салдат галавою ківае.
I смяецца Сілаш, з мундштука яго лозячы дым.
I мацней сына туліць Раіна.
– Нічога. Самая я.
Як не спіць, дзень і ноч забаўлялася з ім…
3 гулам, скрыпам кудысьці шалёна нясуцца
вагоны
Толькі думы-ўспаміны заснуць не даюць.
А Раіна глядзіць на незнаёмыя нівы-загоны,
На аблокі, што ўдаль чарадою плывуць.
Часам бліснуць імшары, укрытыя плесняй,
I цяклічын зялёных, крыніц матузы,
Ранняй вохрай апырсканы цяглы бярэзнік;