На некалькі дзён запасся лінгвістычнай літаратурай і маладнякоўскімі зборнікамі вершаў. Творы маладнякоўцаў мне здаюцца да таго шматслоўнымі, кучаравымі, што нагадваюць барок, толькі – пралетарскі. Праўда, мова значна багацейшая за нашу, заходнебеларускую, бязбожна засмечаную дыялектызмамі і рознымі паланізмамі. Я ўсё больш пачынаю думаць, што сапраўдная паэзія пачынаецца не ад слоўнай і рытмічнай эквілібрыстыкі, але – ад думкі.
3/V
Раніцай мы з бацькам спілавалі на дварышчы сухую бабіну грушу. Чамусьці яна неспадзявана ссохла, хоць была яшчэ не такой старой. Доўга шмаравалі мы пілой яе цвёрды, быццам касцяны, ствол. I тапор не хацеў браць яе вузлаватыя, непадатлівыя сукі. Бацька збіраецца вычасаць з плашак грушы новыя кулакі для малатарні. А то старыя ўжо зусім збіліся і пашчапаліся. Думалі спілаваць і высокі яловы падтрухнелы пень, што служыў прывяззю для коней, але адклалі на другі раз. Цяпер ля варот засталіся толькі дзве маміны рабінкі і дуб, перасаджаны бацькам з Нявераўскага яшчэ ў першую восень, калі мы вярнуліся з бежанства. За апошнія гады шчодра пачаў пасыпаць восеньскі мурог дварышча сваімі залатымі жалудамі. За плотам разлапушыўся куст грэцкага арэха, што вырас з зярняці, пасаджанага дзядзькам Фадзеем, калі той вярнуўся з Чэхаславакіі. Куст гэты кожную зіму вымярзае, але кожную вясну зноў выпускае маладыя атожылкі, пакрытыя шырачэзнымі цёмна-зялёнымі клёнападобнымі лістамі. Нешта ёсць у яго характары з нашай мужыцкай упартасці. Можа, таму ніхто яго не чапае. Хай далей змагаецца з нашымі халадамі. Можа, з часам абжывецца, прывыкне, будзе неяк жыць.
Зайшоў у хату напіцца вады. Мама, кленучы памаўзлівага ката, разблытвала скінутыя ім з печы, напрадзеныя ёю кужэльныя пачынкі. У хаце было душна. З цэбра, што стаяў ля печы, у які толькі што адцадзілі некалькі гаршкоў бульбы, як з кратэра вулкана, дыміла пара. У чалесніках, на патэльні скварылася некалькі рыжых скварак – падрыхтаваная для капусты заправа. Нечага пачаў брахаць сабака. На гумне спыніўся знаёмы рызнік Ходас – багаты на розныя навіны, на пасулы, на парады.
Конь, з адпушчанай папругай, ловіць сваімі рухлівымі губамі расцярушаныя каля варот пуні калівы сена. Паміж задніх калёс, як маятнік, хістаецца карчага з квачом. Драбіністы воз завалены нейкімі кулямі, сторжкай, скрынямі. А вось і сам Ходас: худы і сутулы, з тварам, падобным да пытальніка, апрануты ў выцвілы, нейкага невядомага колеру сурдут, падпяразаны старой дзягай, на спражцы якой віднеецца надпіс: "gott mit uns". Я ўсё збіраюся ў яго запытацца, дзе ён прыдбаў сабе гэты ваенны трафей, але ён заўсёды мяне апераджае сваімі пытаннямі:
– Маці дома?
– Дома.
– Купляй, гаспадыня…
– Купіла б сяло, ды грошаў мало!
Відаць, сёння запознімся з абедам, покуль жанчыны не збудуць усю непатрэбшчыну і не купяць сабе іголак, мыла ці нейкую хустачку.
5/V
Крыху задрамаў у вагоне, ды разбудзіў мяне гулкі паравозны гудок сустрэчнага цягніка. Нешта доўга стаялі на станцыі Вілейка. Можа, што здарылася на чыгунцы? Я выйшаў на перон, каб паглядзець на домік Бутараў, у якіх калісьці кватараваў. Світала. Нічога за апошнія восем год не змянілася на гэтай прывакзальнай вуліцы. У купэ падсеў знаёмы вілейскі гандляр яйкамі Сацункевіч са сваім сябрам. Пазнаў мяне. Разгаварыліся. Ад яго даведаўся пра смерць сваёй былой гаспадыні, пра хваробу старога Бутара, пра тое, што старэйшы яго сын Мікалай выехаў у Варшаву, а малодшы, Вася, з якім я разам вучыўся ў трэцім і чацвёртым класах гімназіі, ходзіць працаваць на лесапільны завод. Трэба было б мне некалі наведаць іх. Апошні раз я быў у іх у 1932 годзе, калі пехатой ішоў з Вільні дамоў. Хацелася мне распытацца ў Сацункевіча пра маіх сяброў-вілейчан – Міколу Гаўрыліка, Люсю Валынец і другіх, але субяседнік мой неяк хутка пачаў кляваць носам, відаць, змарыўся, пакуль уладкаваў свой багаж – цяжкія скрыні з яйкамі. Я заўсёды дзівіўся спрыту і нюху гэтага чалавека, які здалёк мог угадаць, дзе пахне заробкам, грашамі. Перад Вялікаднем і Радаўніцай ён цэлымі днямі праседжваў над скрынямі яек, выбіраючы наймацнейшыя, каб потым прадаць іх у сто разоў даражэй розным аматарам гульні ў бойкі. Затое яго кампаньён – буйны гандляр ільном – і не думаў лажыцца спаць. Абрадаваўшыся, што ў маёй асобе знайшоў уважнага слухача, пачаў расказваць пра свае камерцыйныя справы, пра велізарныя льняныя рынкі ў Трутнаве, Гандаве, Лілі, Белфасце, куды ён амаль кожны год ездзіў заключаць кантракты з рознымі замежнымі фірмамі. Ён, калі б мог, казаў, для падняцця дабрабыту загадаў бы сялянам сеяць толькі лён, лён і лён… Нарэшце, ляскаючы буферамі, крануўся і наш цягнік. За акном прамільгнулі вежа касцёла і белыя высокія сцены турмы. А потым – лес ды імшары, лес ды імшары.
7/V