Перш так было: жыве сабе паэт,
На неба гляне, уздыхне, заплача,
А сердабольны крытык на ўвесь свет
Нам астраномію лірычную тлумачыць.
Спакой на Беларусі быў тады.
Ні ў якіх летапісах даўніх
Не знойдзеш пра пабітыя ілбы
Ні ў крытыкаў, ні ў вершаплётаў слаўных.
Калі сустрэнуцца – як з братам брат,–
Пагутарыць пра лёс сваёй старонкі,
Глядзіш – і апусцеў пад хмельны чад
Бачонак акавіты – самагонкі.
Не гналіся за модай. Быў бы звон –
Без ананасаў – саракапудовы.
А тэмы іншыя, bon-ton?
Смяяліся б з таго й каровы.
I не было ні партыяў, ні каст.
А сёння – думаю, віной асвета –
Нацыянальны маналіт у нас
Даследуюць розныя паэты
I палітыкі. Я ўжо не раз
Перасцерагаў усіх перад спакусай.
Ды наступіла змрочная пара,
I голас мой з амбонаў Беларусі
Да ачарсцвелых душ не далятаў.
Крычаць усе аб класавым змаганні,
Аб тым, што свет стварыўся з мазаля,
I на зямлі знайшлі прычыну нараканняў.
Не раз публічна супраць выступаў
I, паклікаючыся на сілабіс Пія,
3 апакаліпсіса цытаты падбіраў.
Ды людзі сталі нейкія глухія.
Я, прызнаюся, цяжка вінават,
Што не змагу глядзець на свет з пакорай,
Што ў гэтым летапісу шмат
Лірычных адступленняў, араторый.
Але далей ў храналагічным я
Парадку буду падаваць падзеі.
Мо праца карпатлівая мая
Не прападзе, на сонцы заяснее,
Калі мінуць асеннія вятры
I незалежнасць вызваняць званіцы…
Далей у спрэчку з манахам-летапісцам уступае Чорт. Відаць, ён ужо блукае недзе блізка, бо нечага раптам разбрахаліся сабакі. Поўнач.
31/ХІІ
Разам з бацькам тралявалі з лесу на дрывотню нарыхтаваны яшчэ з восені ў Краснаўцы сухастой і буралом. Дзяннік завалілі яловымі лапкамі. Будзе цяпер на ўсю зіму занятак дзеду – сячы іх на подсцілку каровам.
Настаў зноў вечар навагодні.
Пад сумятлівы крык варон
Над полем сівер непагодны
Калыша снежны перазвон.
З кім падзялюся я трывогай,
Калі ніхто з маіх сяброў
Не прыйдзе сёння да парога
З завеяных дарог-шляхоў?
Гары ярчэй, лучына, ў хаце!
Мо ад цябе зара хутчэй
Пачне над полем загарацца
I ў сэрцы стане весялей…
Успомніў, што ў мяне ляжыць яшчэ непрачытаны нумар часопіса "Камэна", дзе надрукаваны вершы Апалінера, Навамескага, Незвала, Выгодскага, Бжэстоўскай, Вайнтраўба…
Няма чаго крыўдаваць: з харошымі сябрамі сёння будзем сустракаць Новы год. Да кампаніі можна было б запрасіць яшчэ і Э. Карузу. Недзе ў новай хаце сярод старых грампласцінак ляжыць яго "Санта Лючыя". Хай бы праспяваў яе пад акампанемент нашых снежных завей, што шумяць за акном.
Позна. Каля печы кешкаецца маці. Прынесла з варыўні крыж і дзяжу. Можа, будзе расчыняць хлеб. Потым, чуваць, расказвае бацьку свой чарговы сон, які прысніўся ў мінулую ноч. А сны ў яе не простыя – вешчыя.
– Ты не спіш, Янук?.. Дык вось кружыць, бачу, нада мной чорны груган, а ніяк я яго не магу адагнаць.
1939
3/І
На полі дыміць, мяце, курыць снегам. На гумне спыніліся дзве фурманкі нарачанскіх рыбакоў. За пару лубак жыта мы купілі свежай сялявы. Прынеслі ў хату – і адразу запахла возерам. На вячэру будзе добрая юшка. Мы хоць і блізка ад Нарачы, але рыба – рэдкі госць на стале. Другая справа – дзічына. Да яе ў нас усе прывыклі. Перад Новым годам удалося ўпаляваць двух зайцоў, і сёння бацька падстрэліў шарака каля расстаўленых на выгане снапоў лубіну. У Нявераўскім дзед бачыў сляды кабаноў. Можа, заўтра паспрабуем шчасця і сходзім на іх. Толькі трэба будзе перазарадзіць нашы дапатопныя пістонаўкі: даць большыя набоі пораху ды падсыпаць глёту. Хацелі сёння кончыць малаціць акалот, але вецер перашкодзіў, пайшлі з тапарамі ў лес. Відаць, на гэтым тыдні трэба будзе з’ездзіць з бацькам на вузлянскі млын змалоць жыта і нарабіць круп. Вось мінуў яшчэ адзін зімовы дзень, адзначаны толькі новымі сумётамі ды большым скрыпам разгайданага ветрам асвера, які з абледзянелым вядром хістаецца перад акном, як маятнік нейкага велізарнага гадзінніка.
5/I
Усё больш і больш заносіць снег нашы хутарскія сцежкі. У Вільні, чуваць, шалее грып. Можа, цераз нашы сумёты і не дабярэцца гэта хвароба да Пількаўшчыны.
Газеты пішуць, што галандскі ўрад перадае ў рукі гестапа ўсіх уцекачоў з фашысцкай Германіі, аб загадкавай смерці запалкавага караля I. Кругера і нават аб тым ("Слова"), што кароль Ягайла і сын яго Казімір гаварылі па-беларуску.
За апошнія дні яшчэ ўдалося накідаць фрагмент сваёй паэмы. Трэба будзе перапісаць і адзін экземпляр паслаць Лю.
…Пасля дзён, адшумеўшых бурлівым
патокам,
Між крутых берагоў камяніцаў сівых,
Пашырэла зямля. За агароджай высокай
Дагарала асенняя зелень Масквы.
I калі расцягнулі плот дзеці на дровы,
Можна ў руках было перасыпаць
Лістапад, неастуджаны снегам, кляновы,
У алеях прысадзістых яблынь гуляць
У вайну і хавацца ў гушчарах акацый,
На таполях высокіх пужаць вараннё
Ці пускаць папяровага змея, смяяцца
Смехам радасным аж да вячэрніх агнёў,
Да змяркання, пакуль маці спаць не
пакліча…
У глыбі саду ціхі стаіць асабняк.
Вецер змёў у рышток перасохлае лісце,
Аканіцы забіты. Густы хмызняк
Ацяняе высокага ганка калоны.
Чуў Сілаш: за граніцу ўцёк гаспадар.
Не любіў ён, відаць, дзіцячага звону.
А мо ведаў, што прыйдзе такая бяда:
Плот знясуць, і з сырых закануркаў
нахлынуць
Дзеці столяра Кліма, салдатак, Сілаш,