Будуць піць сіні вецер грудзьмі маладымі,
Што з пакінутых ніў восень ім прынясла
На глухія завулкі, прадмесцяў заставы.
Потым, вечарам, пойдуць красці і гандляваць.
Аж да поўначы голас іх чуе Масква:
– Папяросы найлепшыя: "Іра", "Ява"!
Дагараюць лісты у марозным загары.
Сілаш часам успамінае говар калёс,
Ніў далёкіх, бясконцых абшары
I, мо трохі ад гэтых ніжэйшыя, хмары,
Ублытаныя ў зелень плакучых бяроз.
А ў матчыных песнях, не падобных да
гэтых
Катрыначных, што будзяць асфальт,
Прачыналася, клічучы шолахам, даль
Яравая з грымотамі і вясёлкамі лета.
Ажывалі ў сівой успамінаў імгле
Гумны жытнія, стрэх саламяныя грывы
I за вокнамі – Ляда высокае – лес,
Поўны чараў прывабных і дзіва…
3 кожным днём адплывалі ўспаміны
далей.
Некаторыя з іх не трывожылі болей,
Хоць у матчыных ціхіх напевах пра жней
Яшчэ доўга Сілаш чуў звон роднага поля.
7/I
Няўмольна набліжаецца трагічная развязка першага акта рэвалюцыі ў Іспаніі. Цяжка сказаць, колькі іх яшчэ будзе і калі наступіць апошні, пераможны акт. З французскага лагера "Грю", дзе сядзяць інтэрніраваныя байцы з міжнародных брыгад, бацька Казіка Г. атрымаў пісьмо ад сына, які апошні час быў байцом брыгады Франца Шустара. Бядуе стары. Збіраецца паслаць сыну пасылку, хоць і ў самога не густа. У пісьме Казік Г. успамінае пра некаторых сяброў, пра нейкага Грыгулевіча, з якім сустракаўся ў Мадрыдзе. Трэба спытацца ў Ё. Каросаса, няўжо гэта наш знаёмы Ёзас, які вясной 1932 г. быў арыштаваны з групай літоўскіх гімназістаў і з якім мы разам сядзелі на Лукішках. Ён потым, здаецца, выехаў у Лацінскую Амерыку. Са спазненнем атрымалі "Зварот да польскага народа байцоў брыгады імя Дамброўскага", у якой з пяці тысяч чалавек больш трох тысяч пала смерцю герояў. Пачаў на гэту тэму пісаць верш "Per vuestra et nuestra libertat" (за вашу і нашу свабоду). Эпіграфам пакінуў словы з гэтага звароту: "Мы верым, што, стоячы поплеч з іспанскім народам у яго барацьбе за свабоду і незалежнасць, мы змагаемся супроць полчышч фашысцкіх варвараў, падпальваючых мір".
Запісваю эпізод з іспанскай вайны, расказаны Р. "На старане Франка былі не толькі нямецкія і італьянскія фашысты. Быў там зброд з усяго свету. Аднойчы фашысты, прывязаўшы да браневіка, цягнулі па вуліцы цяжка параненага дамброўшчыка, які прасіў, каб яго прыстрэлілі. Прасіў на іспанскай мове. Усе смяяліся. Прасіў на нямецкай. Падыходзілі і білі нагамі. Прасіў на італьянскай. Кідалі каменнем. Прасіў на французскай. Маўчалі. I толькі калі, відаць, страціўшы надзею, што нехта злітуецца над ім, звярнуўся па-польску, нехта з групы афіцэраў падышоў да яго і выстраліў у галаву".
Іспанская рэвалюцыя пакіне глыбокі след у памяці нашага народа. Мала сказаць: "А ўсё ж такі ў ёй нешта было". За Пірэнеямі ўпершыню ў адкрытым баі сілы міру скрыжавалі зброю з фашызмам. Шкада, што гэта супала з нашай трагедыяй, калі не стала ў нас арганізуючай сілы, калі людзі пачалі аддаляцца адзін ад другога, калі ніхто не знае, дакуль трэба ў бяздзейнасці чакаць, чакаць і чакаць, калі нейкі фаталізм і абыякавасць, як дрыгва, пачынаюць зацягваць многіх у сваё бяздонне.
Раней мне хацелася быць старэйшым, мець за сваімі плячамі салідны запас гадоў, а зараз пачынаю нецакоіцца, што іх набіраецца ўсё больш і больш. Раней не хапала часу, а зараз, хоць я і запаўняю свій дзень вучобай, працай, яшчэ шмат застаецца лішніх гадзін, і не пакідае нейкае адчуванне, што я займаюся нечым другарадным, а не тым, чым трэба было б.
Узяўся за "Гісторыю маньякаў" Р. Яворскага, "Стэпавыя вершы" Я. Спевака, зборнікі польскіх футурыстаў ("Нуж у бжуху", "Фруваёнцэ кецкі", "Трам впопшэк уліцы"). Пасля паэзіі Маякоўскага я стаў больш адпорны на падобныя эксперыменты. Ды прадчаснымі я лічу гімны машынам, гораду ў краіне, дзе яшчэ скрыпяць драўляныя сохі, бароны і восі, дзе людзі не маюць за што купіць солі і ходзяць у лапцях, шчапаюць на чатыры часткі запалкі, хаты асвятляюць дымнай лучынай і лечацца ў розных знахароў і шаптух. Дарэчы, чым больш знаёмлюся з ранейшымі літаратурнымі напрамкамі, усё больш пераконваюся, як цяжка адкрыць нешта новае, чаго яшчэ не было. I ўсё ж яно недзе павінна знаходзіцца – у нашай сучаснасці. Быць паэтам мінуўшчыны – я спазніўся нарадзіцца, паэтам будучыні – паспяшаўся. Ды што мы можам сказаць аб нашай будучыні? Яшчэ ніводнаму варажбіту, пачынаючы ад утапістаў, не ўдалося яе намаляваць такой, якой яна прыходзіла. I хоць, можа, прыгожа гучыць слова "прарок" або "пясняр будучыні", мы – песняры праклятай сучаснасці. I быць песняром гэтай сучаснасці – куды больш цяжка. Тут, калі пачынаюць біць, не схаваешся ні за прадзеда, ні за праўнука. I знайсці свой шлях у гэтай сучаснасці – не так лёгка. Хоць упэўнены, што некалі пра нас напіша нейкі боўдзіла: "Ім усё было ясна і зразумела…". Чорт бы яго забраў!
13/I
Радыё перадавала аб сутычках на чэшска-венгерскай граніцы і аб раскрыцці змовы супроць Гітлера, на чале якой стаяў журналіст і былы рэдактар "Дэр Відэршанд" Нікіш. I так, бікфордаў шнур вайны ўсё больш і больш разгараецца.