"Дарагі Юрый! Пасля сустрэчы ў цябе я хутка выехаў з Вільні дамоў. У дарогу захапіў твае і Чухноўскага зборнікі, каб нешта з іх перакласці для беларускіх часопісаў. Перад ад’ездам я быў выпадковым сведкам "гістарычнай" сцэны развітання беларускай калоніі са сваімі лідэрамі, якім староства забараніла жыць у Вільні. Гэта быў жывы вобраз даўно апяванай рознымі адраджэнскімі прарокамі і піітамі кансалідацыі. Праўда, вобраз досыць бедны. Аж гідка было глядзець на посныя міны некаторых дзеячаў, якія прыйшлі да гэтай кансалідацыі толькі таму, што, прадаўшы ўсё, засталіся без пасад і розных урадавых дапамог. Можа, яшчэ прададуцца Гітлеру? Цяпер гэтыя махляры і палітычныя банкруты ўзяліся за арганізаванне антынароднага фронту ўсіх правых груповак. А класавыя і нацыянальныя супярэчнасці ўсё больш і больш даюцца ў знакі. I іх не спыніць ні крапілам, ні кайданамі, ні штыкамі, ні вялікадзяржаўнымі прамовамі розных паноў палкоўнікаў. Цяпер на вёсцы атмасфера вельмі напружаная, як перад нейкай навальніцай. Людзі чакаюць рэформаў, амністыі, змен у кіраўніцтве, чакаюць… вайны, бо са зброяй у руках лягчэй будзе дабіцца свайго. Дрэнна абстаіць справа з асветай. Адны толькі паліцэйскія ліхтары гараць уночы… Жывучы ў горадзе, ірвешся на вёску. Тут, праўда, больш здаровых сіл, ды і сам становішся дужэйшы ад гэтага калючага, марознага ветру, ад подыху аснежаных прастораў. Пачынаеш больш упэўнена хадзіць па зямлі. Адно горш – тут вельмі хутка замятаюць вятры ўсе шляхі ў свет, да сяброў і блізкіх. Зараз з Вільні да Нарачы бліжэй, як з маёй Пількаўшчыны.
Памалу гасне мая лямпа. Да сустрэчы – заўтра…".
20/I
Перад выездам у Вільню атрымаў паштоўку ад дзядзькі Рыгора. Піша пра віленскія справы, пра атакі рэакцыйных брахуноў на нас і падбадзёрвае: "Няхай жабы крумкаюць". Наша маладая беларуская літаратура зарадзілася і расце на вялікім скрыжаванні дарог. Таму ў нашых метрыках не заўсёды бываюць запісаны сапраўдныя імёны нашых бацькоў і хросных. Апошнія, можа, і адчуваюць, што некаторыя іх дзеці не падобны на іх, але, як заўсёды бывае ў такіх выпадках, лічаць, што лепрі за ўсё – маўчаць.
Дзве рэчы пакуль што не змог заваяваць: поўную самабытнарць і незалежнасць. Зноў прыехаў у галодную Вільню. Часамі мне здаецца, што ўсё больш і больш павялічваецца колькасць асенніх, дажджлівых, золкіх, чорных дзён у гаду, быццам зямля змяніла сваю арбіту і зноў пачынаецца ледніковы перыяд. I ўсё ж трэба пісаць і пісаць! Паэзія мая, калі яна сапраўдная, здольная адкрываць неадкрытае, адказваць на пытанні жыцця, не абмінаючы іх, павінна мне памагчы пераадолець усё.
На Канарскага вуліцы сустрэў лукішскага пшодоўніка Стшэлецкага. Гэта ён у 1938 г. гразіў, што згноіць мяне ў карцэры.
Няўжо ён тут дзе жыве? Размінуліся. Не пазнаў. Ну, а я і ў пекле яго пазнаю.
Партыя распушчана, але тое, што яна пасеяла, жыве. Я толькі цяпер убачыў, як я ёй абавязаны. Зараз не магу ўявіць свайго жыцця без яе сцяга. Як пра ўсё гэта напісаць? Паэма мая разраслася, перагружаная падзеямі і героямі. Неабходна і слоўнік свой узбагаціць. 3 вёскі, дзе я радзіўся, вынес ладны запас слоў, але ў горадзе, які мяне прытуліў, я яго мала чым папоўніў.
Усе разышліся. Нават гаспадыня і тая пацягнулася за пакупкамі на рынак. Можна будзе ўслых пісаць.
Калі б на маёй Мядзелыпчыне глухой
Заасфальтаваць дарогі, умаіць вясной,
На аселішчах імшарных, невясёлых
Пракласці каналы для рамантычных гандолаў,
Пабудаваць палацы з балконамі, на якіх
Сядзелі б сіньярыны ў уборах дарагіх,
А каля іх круціліся з гітарамі кавалеры
I спявалі серэнады аперэтачныя карабінеры,
А замежныя турысты хлябталі віно,
Танцавалі, пакуль не валіліся б з ног, –
Вось была б над фацэцыямі фацэцыя;
Не гаротная мая Мядзелынчына – а Венецыя.
21/I
Прачытаў апошнія літаратурныя навінкі, якія прыслаў мне з Варшавы Я-ка. Усё больш пераконваюся, што для папулярызацыі таго ці іншага паэта, ці нават цэлай літаратуры, патрэбна адпаведная званіца. Званіца гэтая – дзяржаўнасць і тое месца на зямлі, якое займае народ і яго мова. А наш голас усё яшчэ не вырваўся нават на волю з падвалаў астрожных карцэраў. Аб якім рэзанансе нашай творчасці сёння можа быць гаворка! З пісьма Я-ка бачу, што ён астаўся нязменны ў сваіх поглядах на творчасць некаторых нашых паэтаў. Нават не бачыць ніякіх змен у літаратуры. Ён сам не заўважае, што чалавек з нязменнымі поглядамі на мастацтва, на свет, на жыццё не такі ўжо і цікавы. Ён часта бароніць пазіцыі, даўно пакінутыя ўсімі, і ўжо ні ў якім выпадку не здольны рызыкаваць, адважыцца пайсці на пошукі новага. А эпігоны нічога не могуць стварыць. Яны толькі зацягваюць паніхіду па мінулым.
28/I