I вось адным непагодным ранкам прыехаў-такі спадар Каровін. Увесь поўны энергіі, жадання працаваць у імя сваёй вёскі, натхнёны новымі ідэямі. За адсутнасць ён набыў яшчэ большы вонкавы лоск – капыцікі наманікюраныя і рожкі налакаваныя, а чарапахавы гадзіннік, здавалася, надаваў яму яшчэ большай уплывовасці ў вачах іншых. Нібыта і той спадар, і не той. Вельмі жвава расставіў ён усё па сваіх месцах: увесь прыбытак з гаспадарак сцякаўся ў спецыяльную асець, адкуль ішоў нібыта на патрэбы вёскі, а нібыта…
– Новых баронаў недапросішся! А трактары дзе новыя падзеліся, быццам вось стаяць – бяры, а нельга чамусьці, – незадаволена гаманілі на сяле.
I ўсё, здаецца, было ў жыхароў, аднак з году ў год урэзвалася – няўжо патрэбаў стала меней? А яшчэ набылі хаджэнне нейкія паперкі з партрэтам спадара Каровіна, якога цяпер, згодна з указам, належала менаваць Найяснейшыя Рогі. I дзіўную ўласцівасць мелі тыя паперкі – штодня яны змяншаліся ў памерах – вось толькі былі вялізныя, як рушнік, – набывай на іх, колькі змесціцца, а сёння ўжо і камар на пасадку не зойдзе, – шчыгрынавая скура нейкая выходзіць.
Адно ў святах недахопу не было – гуляй-весяліся напоўніцу! Толькі музыкі цяпер былі ўсё больш прыезджыя, з іншых сёлаў, а свае так, на разагрэве перабіваліся. Спачатку тутэйшыя быкі ды каровы пысы адварочвалі, а потым нічога, упадабалі. I хто-ніхто не ды зацягне ў полі: «Забірай мяне скарэй і вязі за сто марэй…» I няма каму капытом на недарэку тупнуць, бо занятыя здабываннем хлеба, не да таго ўсім. На каўбасу б зарабіць спачатку, а там і з песнямі, і з мовай, ды мала яшчэ з чым разбярэмся. Мо яно ўсё так і трэба.
На святах пачалі гандляваць нейкім дзіўным напоем, ад якога ўсім радасна рабілася і праблемы змяншаліся да макавага зернейка. Пілі ў асноўным быкі, і жонкам з імі, валацугамі, рады не было – які з п’яноты работнік ці сямейнік. Але шмат і каровак далучылася да гэтага занятку – на дзетак забыліся, а калі нараджалася якое цялятка, дык так у запакідзішчы і гадавалася. Напой прадаваўся пад рознымі назовамі: то «Крыжачок» усе танчылі, то кідаліся ў абдымкі «Васілісы», то пасля працы «Дачнікамі» сядзелі на гародзе, а то ўсім па-махлярску падміргваў «Таварыш Бэндзер» з этыкеткі, па-штукарску адбіраючы ў таго-сяго апошнія грошы. I чым далей, тым адным радасней рабілася, а іншым – смурней.
Усе дзеткі, па ўсяміласцівейшым указе, падлягалі таўраванню – гэта заміж хрышчэння, як пропуск у дарослае жыццё ў дадзенай вёсцы. Немаўляткі з малаком мацярок усмоктвалі той дзіўны напой для дарослых і раслі шчаслівыя і абыякавыя да ўсяго тутэйшага.
А яшчэ ўдумаў спадар… прабачце, Найяснейшыя Рогі, каб кожны вытворца больш эфектыўна зарабляў, здаваць яго ў карыстанне іншаземцу – таму, з кім сувязі ў спадара трывалыя. Прыехаў неяк той пан, прынялі сяляне яго як мае быць, хлебам і да хлеба (тая вёска слаўная сваёй гасціннасцю), агляд-конкурс дасягненняў наладзілі. I паклаў вока замежны пан на дзяўчыну-прыгажуню, што вельмі добра піва варыла, а яшчэ на тую, што шыла адмыслова, дый тую, што з малака розныя стравы гатавала, ды на пышную гандлярачку шчочкі-ямачкі, і ўсё яму мала было, замахнуўся і на юнакоў, што цуд-машыны збіралі розныя, на зямельку, што каля цагельні, і ўсё яму ўпынку не было…
– Ідзіце з гэтым панам, вялікая чэсць вам аказаная, – настаўляў у дарогу Найяснейшыя Рогі, – ды папаўняйце асець нашую. Усё рабіце, што пан скажа. (А сам ужо мяркуе, як бы ашукаць таго пана ды лагічна адмовіцца ад сваіх абавязкаў.)
Зараўлі цялушачкі, слязьмі вочы напоўніліся:
– А ці ж мы кепска працавалі, а ці ж не радавалі Найяснейшыя Рогі і ўсе ваколіцы таварам сваім, што ты нас у чужыну аддаеш?!
А самая баявітая гандлярачка ўвогуле ляпнула:
– Мы ж не дзеўкі вольных паводзінаў, што ты нас у арэнду здаеш! У такім разе я б лепей да пана з больш дальняй вёскі пайшла.
I дзе цяпер яна – ні капыцікаў, ні рожак не засталося – аднаму Найяснейшаму вядома.
I пачала выспяваць незадаволенасць такімі парадкамі. Але незадаволеных станавілася ўсё меней і меней, бо шчыра і адкрыта ніхто ўжо не мог рыкнуць на ўсю плошчу – адразу ж набягала шэрая гавяда і валакла парушальніка ў хлеў, каб не забываўся.
– Што рабіць? – зноўку заклапаціліся асобныя быкі пытаннем. Гэтак нас і не застанецца болей – хто памрэ, хто сап’ецца, хто з дзяцінства да старасці шчаслівым праходзіць, а таўро на лбе ў мазгі прарасце. Трэба склікаць быкоў на Вялікі Сход – па Бацькаўшчыну!
Аднак не суджана было спраўдзіцца таму сходу – хто ў іншыя вёскі з’ехаў, хто ўвогуле прапаў, а хто сцішыўся, жуючы адвечную пракаветную жвайку… I толькі ў невялічкай зямляначцы, на краі сяла, неўпрыкмет гадавалася маленькае цялятка… без меціны на лобіку.
Пісана ў лета другое
Старым Хронасам з Тутэйшага Падворку.
– Як наконт рамана? – прыйшло паведамленне па чаце.
– Хто гэта? – запытаўся Вінусь.
– Дух вольнага мастацтва.
Вінусь зацікавіўся. Відаць, Анцік ці яшчэ хтосьці з сябрукоў такі дабраўся праз гэтую шчыліну да яго.
– Няпэўна.
– Усе мы няпэўныя. Кажуць, ты словам, як нотамі, валодаеш.
– Маняць. Але прыемна.